12290645_1650189185240128_2145219943_o

By fjirtich jier frijheid: Suriname, Fryslân en De Tsjerne

Hjoed fjirtich jier lyn waard Suriname ûnôfhinklik fan it Nederlânske keninkryk, it resultaat fan de nei-oarlochse opkomst fan in Surinaams kultureel en nasjonaal bewustwêzen dat him foar it earst yn organisearre foarm yn Nederlân manifestearre mei it ferskinen fan it ‘Surinamenûmer’ fan De Tsjerne, hjerst 1952. Hoe koe it dat Surinaamse en Fryske bewegers inoar doe fûnen en wat leart it Surinamenûmer ús oer it oparbeidzjen mei oare minderheden hjoed-de-dei?

Ut Frysk eachpunt wei

Anno 1952 hie De Tsjerne, seis jier earder oprjochte, himsels bewiisd as in kwalitatyf heechsteand en ynhâldlik en stilistysk divers Frysk tydskrift. It paste yn it nei-oarlochse stribjen nei ‘trochbraak’, it ôfbrekken fan de tradisjonele maatskiplike pylders, sa’t wol bliken die út it grutte ferskaat binnen de redaksje. De tige kalvinistyske Eeltsje Boates Folkertsma koe dêryn gearwurkje mei in dwersbongelige eksistinsjalist as Anne Wadman, dy’t it wer lykfine moast mei de progressyf-kristlike Fedde Schurer. Yn dat frisse trochbraakklimaat ûntwikkele De Tsjerne him ta in engazjearre tydskrift dat de finsters iepen sette en gauris oer de grins seach.

Sa skonk de rubryk ‘Frysk en frjemd’ omtinken oan lytse literatueren en minderheidskultueren yn it bûtenlân en wie yn 1950 al in oar temanûmer ferskynd, nammentlik oer de swarte literatuer yn Amearika. De Tsjerne socht de periferyen op, “niet Parijs, Londen en Berlijn, maar Bretagne, Aberystwyth en Helgoland”.[1] Mei sokke minderheidskultueren yn de marzje fan de naasjesteaten koe de redaksje har emosjoneel en kultureel identifisearje: dêr waard in selde wrakseling mei in sintraal gesach en in dominante kultuer trochmakke as dy fan de Friezen yn relaasje ta Nederlân. Dy werkenning utere him bytiden ek yn polityk engaazjemint. Sa spriek De Tsjerne him al ier út tsjin de oarloch dy’t Nederlân ein jierren fjirtich útfocht tsjin de Yndonesyske ûnôfhinklikheidsbeweging.[2]

De Tsjerne beseach de ferhâlding tusken Nederlân en Fryslân dus op syn minst ta in hichte yn itselde ramt as dy tusken Nederlân en de koloanyen: in relaasje fan sintrum en perifery, fan machthawwer en machteleaze, yn it uterste faaks sels as in relaasje fan kolonisator en kolonisearde.[3] Ut sa’n tinkramt fan sintrum-periferyferhâldingen wei wie it net sa fernuverjend dat De Tsjerne niget fûn yn de kulturele en nasjonale emansipaasjebeweging dy’t ein jierren fjirtich stadichoan opkaam yn Suriname, nei it ferlies fan Yndië yn 1948 de lêste Nederlânske koloany fan signifikante omfang. Gjin wûnder dat de redaksje har troch de tige by Suriname behelle Nederlânske taalkundige Jan Voorhoeve oerhelje liet om in gearwurking oan te gean mei Surinaamse skriuwers, dichters en bewegers om in spesjaal Surinamenûmer fan De Tsjerne útkomme te litten.[4]

Ut Surinaams eachpunt wei

Rûnom op ’e wrâld kamen benammen nei de Twadde Wrâldoarloch emansipaasjebewegingen op yn de troch Europese lannen kolonisearre gebieten. De Levant en Brits en Nederlânsk Yndië wûnen al gau har ûnôfhinklikheid en yn de jierren fyftich en sechstich folge sawat hiel Afrika. Oeral wiene heechoplate nasjonale elites ta stân kommen dy’t útgroeiden ta de oanfierders fan it frijheidsstribjen.

Krekt datselde barde yn Suriname mei de oprjochting fan Wie Eegie Sanie, ‘ús eigen dingen’, troch yn Nederlân studearjende Surinamers yn 1951. De feriening organisearre alle wiken in gearkomste yn Amsterdam en stelde harsels de kulturele ferheffing ta doel fan de Surinaamse befolking, yn it foarste plak dy fan swarte komôf. Dat moast ûnder oaren barre troch in nije manier fan skiedskriuwing, nammentlik út it eachpunt fan de kolonisearde wei en troch de kolonisearde produsearre. Oant dan ta wie der oars net foarhannen as it histoaryske narratyf fan de Nederlânske kolonisator. Yn it twadde plak sette Wie Eegie Sanie har yn foar de fersterking fan it Sranantongo. Dat lei bot yn ’e reden, want yn it tige multykulturele Suriname wie dy omgongstaal njonken it Nederlânsk eins it iennichste kultuerelemint dat sawat alle bewenners mienskiplik hiene.[5]

Wie Eegie Sanie kin sadwaande beskôge wurde as ûnderdiel fan it postkoloniale tinken dat yn dy tiid foarm kriich, dêr’t Edward Said letter bekend mei waard.[6] It wie in stribjen nei ‘multivocality’, in mearstimmichheid yn de kultuer en skiedskriuwing fan (eartiidse) koloanjes as oanfolling op it koloniale perspektyf, levere troch de ‘subaltern’, yn de term fan Gayatri Spivak, maatskiplik marzjinale groepen, minderheden waans lûd ornaris net heard wurdt.[7]

Jins lûd hearre litte wie krekt wat in gearwurking mei in Frysk tydskrift yn 1952 foar Wie Eegie Sanie opsmite koe. Yn dy snuorje wie der diskusje oer it ûntwerp fan in nij ‘Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden’, dêr’t de ferhâlding tusken it Karaïbysk gebiet en Europeesk Nederlân opnij yn fêstlein wurde soe. De mannen fan Wie Eegie Sanie begûnen sûnt 1952 te pleitsjen foar Surinaamse ûnôfhinklikheid en fûnen it yn it ûntwerp-statút taseine selsbestjoer net fier genôch gean. Yn De Tsjerne koene se harsels en har konstruksje fan in Surinaamse identiteit presintearje yn Nederlân.[8]

It Surinamenûmer

It Surinamenûmer dat yn de hjerst fan dat jier ferskynde, befette poëzij en in koart ferhaal en boppedat in tal essays oer kultuerpolityk, de ferhâlding tusken Nederlân en Suriname en de jonge Surinaamse literatuer.[9] De auteurs hearden ta de Surinaamse top en ha har libben lang in foarname rol spile yn de kulturele en literêre ûntwikkeling fan it lân. Guon ha letter noch hege funksjes beklaaid, lykas Eddy Bruma en Jules Sedney: de earste waard minister en de oare premier.

Alle bydragen binne út it Sranantongo en it Nederlânsk wei nei it Frysk oerset, en behalven it twatalige foaropwurd en in foarstel ta in Surinaams folksliet is der yn it hiele temanûmer gjin Sranantongo te finen. Mei sa’n Frysktalige útjefte beheinden de Surinamers har potinsjele publyk yn Nederlân fansels danich. It kin net oars of sy hawwe yn de Fryske beweging wat weromkend fan har eigen krewearjen tsjin it koloniale gesach, want sûnder dy emosjonele bining hiene sy grif foar in effektiver, Nederlânsktalich medium keazen. Pas jierren letter binne der yndie ek temanûmers oer Suriname by Nederlânsktalige tydskriften ferskynd.[10]

Mei it Surinamenûmer fan De Tsjerne wie it foar it earst dat Surinamers har yn groepsferbân yn Nederlân manifestearren mei har idealen fan Surinaamse kulturele en politike emansipaasje. It ferskinen dêrfan is dan ek in ier markearpunt yn de skiednis fan it Surinaamse nasjonalisme, dat fier bûten Fryslân opmurken is: ek yn tal fan net-Fryske boarnen fine wy in fermelding werom fan dizze bysûndere gearwurking tusken Friezen en Surinamers.[11]

Hoe’n aardich projekt oft it ek wie, yn strukturele sin hat de gearwurking net folle opsmiten, ornearret ek Liesbeth Brouwer. De skriuwers oan beide kanten fan de oseaan lykje har net bot yn inoars wurk ferdjippe te hawwen. Fan in bliuwende wjersidige literatuerkrityk of it ûntwikkeljen fan in mienskiplik kultureel en literêr program hat nea sprake west. De Friezen en Surinamers koenen inoar werom yn har wrakseling as minderheden yn relaasje ta Nederlân. “[D]eze herkenning [was] het belangrijkste dat hen bond. Meer dan elkaars uitroepteken konden zij niet zijn.”[12]

***

Dat euvel is trije-en-sechstich jier letter noch net rjocht ferholpen: fierwei de wichtichste bining fan in minderheidskultuer is noch altyd dy mei it sintrum, mei de nasjonale kultuer, net dy mei kollega-minderheden. Krekt yn de antagonistyske relaasje ta it sintrum wurdt troch ‘selving and othering’ de identiteit fan de perifery konstruearre. Dat oare perifeare kultueren itselde proses trochmeitsje yn relaasje ta in oar sintrum is leuk en aardich, mar it skept net fuortdaalk in produktive bân tusken dy periferyen ûnderling.

Der binne wol oansetten: yn Fryslân treffe wy benammen by de bestjoerlike, wittenskiplike en kulturele elite in tendins oan om, yn ’e tradysje fan De Tsjerne, oer grinzen hinne te sjen en Fryslân te presintearjen as minderheidskultuer yn Europa, yn itselde boatsje as Skotten, Bretonnen en Katalanen. Dat de trochsnee Fries dy mentale stap kwealik neikomme kin en syn Fryske identiteit alhiel fynt yn Fryslân sels en yn krityk op De Haach is begryplik en begrutlik, mar gjin reden om de geast fan De Tsjerne op te jaan.

It sykjen nei ferbining mei oare lytse kultueren is foar Fryslân ien fan mar twa manier om te ûntsnappen oan nâlestoarjen, streekroman en pompeblêd. (De oare manier is fansels it folslein opgean yn de dominante kultuer fan it sintrum, mar der binne guon dy noasket soks net.) Inkeld troch niget te hawwen oan de minderheidskultuer fan ‘de Oar’, itsij de joad of de Bask of de migrant, kinne wy mei frisse eagen nei ús ‘Sels’ sjen en nei ús ferhâlding ta it sintrum.

Gefoelsmjittich is de stap grut – en praktysk fol swierrichheden, want oh iroany, faak is it krekt it meast ûnderskiedende skaaimerk fan in minderheidskultuer, syn taal, dat it sa dreech makket om barriêres te sljochtsjen – mar it dielde elemint fan in minderheidskultuer te wêzen dy’t yn in mear of minder problematysk ferbân ta in mearderheid stiet, moat in basis wurde kinne foar in mienskiplike literêre en literatuerwittenskiplike aginda. As it sa stadichoan net in fersliten fraze wurden wie, soe ik ta beslút derop út wolle dat hjir foar KH 2018 in skoandere taak leit. Lit de geast fan it Surinamenûmer oer de Haadstêd komme.

 

Noaten

[1] Liesbeth Brouwer, ‘Herfst 1952. Het Suriname-nummer van het Friese literaire tijdschrift De Tsjerne verschijnt’, yn: Rosemarie Buikema en Maaike Meijer, red., Cultuur en migratie in Nederland. Kunsten in beweging 1900-1980 (De Haach 2003) 243. Lês it haadstik hjirre online.

[2] Ibidem.

[3] Sa’n narratyf fan kolonialisme soe oars net unyk wêze: it koe koartlyn bygelyks ek oantroffen wurde yn it praat fan Skotse nasjonalisten yn de diskusje oer ûnôfhinklinkheid fan Grut-Brittanje, dat sy as koloniale macht ôfskilderen; C. Kidd en G. McClymont, ‘Scottish independence essay: Say No to colony myth’, The Scotsman, 6 augustus 2014. Lês it artikel hjirre online.

[4] Hugo Pos, ‘Naïef nationalisme’, De Groene Amsterdammer, 12 november 1997. Lês it artikel hjirre online.

[5] Gert Oostindie, Het paradijs overzee: de Nederlandse Caraïben en Nederland (Leiden 2000) 226-227; Hans Buddingh’, De geschiedenis van Suriname (Amsterdam 2012), haadstik 11: Naar autonomie en onafhankelijkheid, paragraaf ‘Verbroederingspolitiek en elitekarteldemocratie’ [sidenûmers net trasearre].

[6] Edward Said, Orientalism (Londen 1978).

[7] Gayatri Spivak, ‘Can the Subaltern Speak?’, in: Cary Nelson en Lawrence Grossberg, Marxism and the Interpretation of Culture (Chicago 1988) 271-313. Lês it artikel (út in oare bondel wei) hjirre online.

[8] Brouwer, 243-255.

[9] Brouwer beskriuwt it wiidweidichst de ynhâld fan it nûmer. Sjoch ek: T. Oppewal e.o, red., Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur (Ljouwert 2006) 136.

[10] A. James Arnold, red., A History of Literature in the Caribbean. Volume II: English and Dutch speaking regions (Amsterdam/Philadelphia 2001) 393.

[11] Sjoch it ferskaat yn dit noate-apparaat.

[12] Brouwer, 247.

Oer Jan Ybema

Jan Ybema (1991) komt fan Warkum en hat Frysk en skiednis studearre yn Grins. Hy folget dêr no de ûndersyksmaster Moderne skiednis en hat staazje rûn by it Midden-Eastensintrum fan de Universiteit fan Amsterdam. Hy hat dik twa jier assistint west oan it Frysk Ynstitút fan de RuG en fan jannewaris 2016 is er as stazjêr ferbûn oan de Fryske Akademy. Fan 2010 ôf wie er redaksjelid by it tydskrift fan stúdzjeferiening Skanomodu. Sûnt novimber 2014 is er as freelance sjoernalist aktyf foar de kultuerredaksje fan it Frysk Deiblêd.

Ien reaksje op “By fjirtich jier frijheid: Suriname, Fryslân en De Tsjerne

  1. Pingback: Jan Ybema: By fjirtich jier frijheid: Suriname, Fryslân en De Tsjerne | ensafh